Pierwszym krokiem prowadzącym do podziału majątku spadkowego powinno być ustalenie tego, co dokładnie wchodzi w skład spadku, a także jaką dokładnie wartość prezentują jego poszczególne składniki. Gdy powyższe zostało już ustalone, możemy wybrać jedną z trzech form podziału majątku spadkowego, tj. 1) podział fizyczny, 2) podział cywilny oraz 3) system spłat i dopłat.
Fizyczny podział majątku spadkowego.
Jedną z najczęściej wybieranych form podziału majątku spadkowego jest jego fizyczny podział. Forma ta polega na tym, że majątek spadkowy jest dzielony pomiędzy współspadkobierców w taki sposób, aby w miarę możliwości odpowiadał on ich udziałom spadkowym. Ta forma podziału jest często połączona z jednoczesnym ustaleniem systemu dopłat i spłat tak, aby wyrównać wartość majątku przypadającego poszczególnym spadkobiercom. Co istotne fizyczny podział majątku spadkowego uzależnione jest od woli spadkobierców, którzy muszą wyrazić zgodę na tę formę podziału. W tym przypadku najlepiej spisać umowę i dokonać umownego działu spadku.
Przykładowo: Spadkodawca miał dwóch synów: Adama i Macieja. W skład majątku spadkowego wschodził dom i mieszkanie. W ramach podziału fizycznego: Adam otrzymał mieszkanie o wartości 400.000 zł, a Maciej dom o wartości 800.000 zł. Synowie porozumieli się jednak, że aby wyrównać wartość otrzymanego majątku spadkowego, wprowadzony zostanie system spłat, na podstawie którego Maciej zapłaci na rzecz Adama kwotę 200.000 zł, rozłożoną na 50 równych rat po 4000 zł.
Cywilny podział majątku spadkowego
Czasami zdarza się, że majątek spadkowy jest trudny do podziału (np. jedno mieszkanie i 5 współspadkobierców), bądź też na tyle problematyczny, że żaden ze spadkobierców nie chce go przejąć na własność i zobowiązać się do spłaty pozostałych osób (np. majątek spadkowy jest zlokalizowany kilkaset kilometrów od miejsca zamieszkania współspadkobierców). Wówczas rozwiązaniem może okazać się cywilny podział majątku spadkowego. Podział ten polega na tym, że wszystkie składniki majątku spadkowego spienięża się, a uzyskane środki dzieli się między współspadkobierców proporcjonalnie do przysługującego im udziału spadkowego.
Podział majątku spadkowego poprzez system spłat i dopłat
Dokonanie podziału majątku spadkowego w taki sposób, aby każdy współspadkobierca otrzymał dokładnie tyle, ile przypada na jego udział, jest zazwyczaj dość trudne. Dlatego też bardzo często obok np. fizycznego, czy też cywilnego podziału rzeczy, wprowadza się jeszcze system spłat oraz dopłat, który ma wyrównać powstałe nierówności.
W takiej sytuacji współspadkobiercy umawiają się np. na to, że własność mieszkania (o wartości 300.000 zł) przypadnie jednemu ze współspadkobierców, który w zamian za to zapłaci na rzecz pozostałych dwóch współspadkobierców po 100.000 zł, przy czym płatność tej kwoty zostanie rozłożona na 100 rat po 1000 zł.
Przenikanie się sposobów podziału majątku spadkowego
Ustawodawca daje współspadkobiercom bardzo dużą swobodę w zakresie tego, w jaki sposób chcą oni dokonać podziału majątku spadkowego. W zasadzie nic nie stoi na przeszkodzie temu, aby zastosować wszystkie trzy wyżej wymienione sposoby podziału. W tym przypadku warto jednak skorzystać z usług pomocy prawnej świadczonej przez profesjonalnego pełnomocnika, który z jednej strony będzie odpowiedzialny za skoordynowania całości działań oraz zapewnienie, aby cały proces przebiegł zgodnie z prawem, a z drugiej strony będzie pełnił funkcję mediatora, łagodząc ewentualne konflikty powstające pomiędzy współspadkobiercami.
Przykład przenikania się sposobów podziału majątku spadkowego może wyglądać w ten sposób: W skład majątku wchodzi dom o wartości 700.000 zł oraz mieszkanie o wartości 500.000 zł. Spadek w równych udziałach przysługuje rodzeństwu: Adamowi, Maciejowi i Jakubowi. Współspadkobiercy umówili się w ten sposób, że Adam zatrzyma dla siebie dom, natomiast mieszkanie zostanie sprzedane, a środki uzyskane ze sprzedaży przypadną Maciejowi i Jakubowi. Dodatkowo Adam zapłaci na rzecz każdego z pozostałych braci po 150.000 zł, przy czym płatność nastąpi w 100 ratach po 1.500 zł. W rezultacie każdy z braci otrzyma część majątku spadkowego o wartości 400.000 zł.
