Wspólność majątku spadkowego, czyli sytuacja, w której kilka osób dziedziczy spadek, jest z założenia przejściowa i raczej przez spadkobierców niepożądana. Taka sytuacja zmusza spadkobierców do współpracy i może rodzić konflikty. Z drugiej jednak strony, prawo nie zmusza współwłaścicieli do zakończenia takiej wspólności. Mogą w niej trwać tyle, ile zechcą. Jednak z punktu widzenia praktyki, najlepiej taki podział rozpocząć jak najszybciej, szczególnie, gdy w grę wchodzi podział nieruchomości. Jednym z rozwiązań takiej sytuacji jest sądowy dział spadku.
W odróżnieniu od umownego podziału, ten sądowy nie wymaga zgody osób wspólnie dziedziczących majątek, albowiem decyzja co do sposobu i formy podziału, jest pozostawiona sądowi. Właśnie w takich sytuacjach, czyli w przypadku konfliktów rodzinnych między współwłaścicielami, dokonanie podziału w sądzie jest najbardziej sensowne.
Trzeba również pamiętać o treści art. 1038 § 1 Kodeksu Cywilnego, który stanowi: “Sądowy dział spadku powinien obejmować cały spadek. Jednakże z ważnych powodów może być ograniczony do części spadku.”. Ważne powody, o których wspomina przepis, muszą być obiektywne i nie mogą wynikać wyłącznie z samej woli spadkobierców. Jako naczelny przykład takiego powodu, należy wskazać sytuację, w której w spadku znajduje się przedsiębiorstwo.
Kto może wnosić o dział spadku w sądzie?
Postępowanie o dział spadku może być rozpoczęte na wniosek każdego ze współspadkobierców. Należy pamiętać, aby do takiego wniosku dołączyć dowód tego, że wnioskodawca faktycznie odziedziczył majątek po zmarłym, czyli na przykład postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia od notariusza. Jeżeli jednak żaden z tych dwóch dokumentów nie został jeszcze wydany, nie zamyka to drogi do rozpoczęcia postępowania o podział spadku. Zgodnie z art. 681 Kodeksu Postępowania Cywilnego: “Jeżeli stwierdzenie nabycia spadku jeszcze nie nastąpiło i nie został sporządzony zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia, postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku wydaje sąd w toku postępowania działowego”. Wobec tego, nic nie stoi na przeszkodzie, aby we wniosku zwrócić się do sądu w pierwszej kolejności o stwierdzenie nabycia spadku, a następnie jego dział.
W naszej Kancelarii spotkaliśmy się już z przypadkiem, kiedy osoba spoza kręgu spadkobierców wystąpiła o podział majątku spadkowego. Jak to możliwe? Sytuacja wyglądała następująco:
- Pan X miał długi.
- Ojciec pana X zmarł i pozostawił po sobie spory majątek.
- Pan X przyjął spadek i tym samym został spadkobiercą wraz z dwójką rodzeństwa.
- W międzyczasie, wierzyciele pana X skierowali do komornika wniosek o rozpoczęcie egzekucji (czyli ściągnięcia z majątku dłużnika należnych im pieniędzy).
- Wierzyciele dowiedzieli się, że pan X przyjął spadek, a komornik zajął prawa, które przysługiwały panu X z samego faktu bycia spadkobiercą (w tym udział w dwóch domach, które weszły do spadku).
- Wierzyciele, chcą szybko spieniężyć majątek spadkowy, wnieśli do sądu o dział spadku.
W typowej jednak sytuacji, prawo do zwrócenia się do sądu o podział spadku, będą mieli spadkobiercy.
Etapy postępowania o dział spadku – wniosek, rozprawa i orzeczenie
Już wiemy, że sprawę sądową o podział majątku spadkowego rozpoczyna złożenie wniosku do sądu. Co jednak powinno znaleźć się w takim wniosku i w załącznikach? Poniżej przedstawiamy listę wszystkich niezbędnych elementów, która wynika z art. 680 Kodeksu Postępowania Cywilnego:
- powołanie postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia;
- spis inwentarza;
- wskazanie majątku, który sąd ma podzieli, ale tylko jeżeli nie sporządzono spisu inwentarza;
- wskazanie, jakie zmarły zostawił testamenty, gdzie zostały złożone i gdzie się znajdują;
- dowody, że nieruchomość była własnością zmarłego, tylko jeżeli w spadku taka nieruchomość się znajduje.
Ponadto, we wniosku należy wskazać pełne dane zmarłego oraz wszystkich znanych nam spadkobierców, którzy również dziedziczą (szczególnie adresy zamieszkania).
Do jakiego sądu złożyć wniosek o dział spadku?
Odpowiedź znajdziemy w treści art. 628 Kodeksu Postępowania Cywilnego, który podpowiada nam, że “do czynności w postępowaniu spadkowym, które należą do zakresu działania sądów, wyłącznie właściwy jest sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy, a jeżeli jego miejsca zwykłego pobytu w Polsce nie da się ustalić, sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy lub jego część (sąd spadku).”.
Co oznacza “miejsce zwykłego pobytu spadkodawcy”? Najczęściej będzie to po prostu sąd rejonowy w miejscowości, w której zmarły zamieszkiwał.
Art. 682 Kodeksu Postępowania Cywilnego wskazuje, że wszyscy współspadkobiercy (a zatem nie tylko ten, który zwrócił się z wnioskiem do sądu) muszą podać sądowi następujące informacje: “swój wiek, zawód, stan rodzinny oraz dane co do swych zarobków i majątku, a także zarobków i majątku małżonka, wyjaśnić, w jaki sposób korzystali ze spadku dotychczas, jak również podać inne okoliczności, które mogą mieć wpływ na rozstrzygnięcie, co każdy ze współspadkobierców ma otrzymać ze spadku”.
Z doświadczenia wiemy, że sprawy sądowe o dział spadku są dla wszystkich (w tym również dla sądu) trudne z jednego powodu: musimy bazować głównie na tym, co wskazują w pismach i na posiedzeniu spadkobiercy. Tylko osoby, które dziedziczą (bliscy zmarłego) mogą dostarczyć sądowi informacje niezbędne do wydania orzeczenia i to w dużej mierze od ich woli zależy sprawność postępowania.
W ramach postępowania o dział spadku, sąd powinien wyznaczyć termin rozprawy, na który wzywa wszystkich zainteresowanych. Rozprawa jest konieczna po to, aby sąd mógł wysłuchać spadkobierców, zadać im pytania i wyciągnąć odpowiednie wnioski, a czasami także skonfrontować stanowiska wnioskodawców. Należy pamiętać o tym, że pomoc profesjonalnego pełnomocnika, szczególnie podczas rozprawy, może okazać się bardzo istotna. Po przeprowadzeniu rozprawy i zapoznaniu się ze stanowiskami stron, Sąd wyda postanowienie, w którym po pierwsze ustala, co wchodzi do spadku po zmarłym, a dopiero w drugiej kolejności dokonuje w odpowiedni sposób podziału tego majątku. Wszystkie te czynności, ze względu na to, że da się je opisać w jednym zdaniu, zdają się przebiegać ekspresowo. Niestety, nie zawsze to tak wygląda. Nasze doświadczenie wskazuje jednoznacznie, że im większy konflikt, tym dłuższe postępowanie.
Podział fizyczny majątku – jakie są zasady?
Jednym ze sposobów, który może wykorzystać sąd w postanowieniu, jest tzw. podział fizyczny spadku. Polega on po prostu na tym, że sąd dosłownie dzieli majątek pomiędzy uprawnionych tak, aby odpowiadał ich udziałom spadkowym.
Zazwyczaj, podczas dzielenia majątku w taki sposób, konieczne jest zastosowanie systemu spłat i dopłat po to, aby każdy ze spadkobierców otrzymał tyle, ile mu się należy. Dopłaty wykorzystywane są w sytuacji, gdy jeden z uprawnionych otrzymuje ze spadku mniej, niż powinien. Wtedy osoby, wraz z którymi dziedziczy, muszą takiemu uprawnionemu dopłacić tyle, aby wyrównać jego udział spadkowy.
Aby łatwo zobrazować przebieg takiego podziału z dopłatami, wyobraźmy sobie sytuację, w której spadek po ojcu dziedziczą dwie siostry. Dziedziczą zatem po połowie. W skład spadku wchodzi działka budowlana, na której stoi dom o wartości 1.000.000,00 zł oraz mieszkanie warte 600.000 złotych. Wysokość całego spadku zatem, to 1.600.000,00 zł. Na skutek podziału fizycznego, jedna z sióstr otrzymała dom, a druga mieszkanie. Z racji tego, że dziedziczą po połowie, każdej z nich należy się równowartość 800.000 zł. Zatem ta siostra, która otrzymała dom, będzie zobowiązana do zapłacenia drugiej 200.000 zł, aby wyrównać jej udział w spadku.
Spłaty w sądowym dziale spadku
Jeżeli chodzi o spłaty, to mamy z nimi do czynienia wtedy, gdy jeden ze spadkobierców, lub tylko niektórzy z nich, otrzymują całość spadku i są zobowiązani do “spłacenia” pozostałych. Zazwyczaj następuje to wtedy, gdy konieczny jest podział nieruchomości.
Z powyższego przykładu o dopłatach, usuńmy dom i dodajmy trzeciego spadkobiercę – brata. W spadku zatem pozostaje mieszkanie o wartości 600.000 zł. Rodzeństwo zgodnie ustaliło, że dom dostanie brat i będzie zobowiązany do spłaty udziałów swoich sióstr. Każdemu z rodzeństwa należy się ⅓ ze spadku, czyli równowartość 200.000 zł. Zatem, brat, który odziedziczył mieszkanie, będzie musiał każdej ze swoich sióstr, zapłacić 200.000 zł.
Na podział fizyczny, szczególnie, gdy w grę wchodzą spłaty i dopłaty, należy bardzo uważać. Jak widać na powyższych przykładach, jeden ze spadkobierców może przez to być zmuszony do zapłaty na rzecz pozostałych dużych kwot. Niemniej, podział tego, co znajduje się w spadku tak, aby każdy otrzymał całość swojego udziału, bardzo często bywa niezwykle trudne. Wtedy, spadkobiercy oraz sąd mają do wyboru dwie opcje: spłaty i dopłaty albo drugi sposób podziału majątku.
Drugi sposób dzielenia spadku – podział cywilny
Jeżeli spadku nie da się rozdzielić poprzez podział fizyczny, sąd może zastosować tzw. podział cywilny spadku. Polega on po prostu na tym, że majątek spadkowy zostaje sprzedany, a następnie kwota uzyskana ze sprzedaży jest dzielona między spadkobierców, zgodnie do wielkości ich udziałów.
Taki sposób jest wykorzystywany przez sądy wtedy, gdy do spadku wchodzi rzecz niepodzielna albo wtedy, gdy każdy ze spadkobierców oświadczy, że nie będzie w stanie spłacić pozostałych.
Jaki sposób podziału wybierze sąd?
Prowadząc sprawy o dział spadku, zawsze staramy się zachęcać spadkobierców do współdziałania w sposobie ustalenia, w jaki sposób podzielony zostanie majątek. Najlepszą dla spadkobierców sytuacją jest taka, w której sami decydują o tym, co stanie się z majątkiem. Do takiego wniosku prowadzi też art. 622 § 1 Kodeksu Postępowania Cywilnego: W toku postępowania o zniesienie współwłasności sąd powinien nakłaniać współwłaścicieli do zgodnego przeprowadzenia podziału, wskazując im sposoby mogące do tego doprowadzić.
Jeżeli sądowi uda się przekonać spadkobierców, że najlepszym wyjściem jest wypracowanie porozumienia i złożenie zgodnego wniosku o dział spadku, to wspomniany przepis w § 2, nakłada na sąd obowiązek wydania postanowienia zgodnie z takim zgodnym wnioskiem: Gdy wszyscy współwłaściciele złożą zgodny wniosek co do sposobu zniesienia współwłasności, sąd wyda postanowienie odpowiadające treści wniosku, jeżeli spełnione zostanie wymaganie, o którym mowa w art. 621, a projekt podziału nie sprzeciwia się prawu ani zasadom współżycia społecznego, ani też nie narusza w sposób rażący interesu osób uprawnionych.
Podsumowanie
Sądowy dział spadku jest drugim, obok umownego, sposobem podzielenia tego, co znajduje się w majątku po zmarłym. Zwykle wybieramy go, gdy między spadkobiercami pojawił się konflikt i najlepiej, aby sprawę rozstrzygnął “ktoś z zewnątrz”. Oczywiście, można zwrócić się do sądu o dział spadku także wtedy, gdy sporu między uprawnionymi do spadku nie ma. W takim układzie, trzeba złożyć do sądu zgodny wniosek. Najlepiej jednak, aby takie pismo przygotował prawnik. Będzie on czuwał, aby wszystkie formalności zostały spełnione.
Zanim jednak wybierzemy się do sądu, warto chociaż spróbować znaleźć porozumienie ze współspadkobiercami. Unikamy wtedy ryzyka dokonania przez sąd takiego podziału, który nie satysfakcjonuje nikogo.
Kluczem do skutecznego podzielenia majątku spadkowego, jest ustalenie, jakiego przedmioty wchodzą do takiego spadku oraz kontakt z pozostałymi spadkobiercami. Dlatego zawsze, każdą taką sprawę, należy rozpocząć od szczegółowej rozmowy. Jeżeli stoisz przed koniecznością dokonania działu spadku, zapraszamy do kontaktu. Krok po kroku wyjaśnimy, na czym polega cały proces, ile kosztuje i jakie rozwiązanie będzie najlepsze.
Szukasz godnej polecenia Kancelarii spadkowej z Poznania lub Leszna? Skontaktuj się z nami.
Spadkodawca pozostawił po sobie długi, a ty zastanawiasz się co z nimi? Przeczytaj nasz kolejny artykuł: https://www.cno-legal.pl/dlugi-spadkowe-odpowiedzialnosc-za-zobowiazania-po-zmarlym/
A może zastanawiasz się, czy są inne sposoby podziału majątku? O tym przeczytasz w tym artykule: https://www.cno-legal.pl/jakie-sa-sposoby-podzialu-majatku-spadkowego/
